مرور کلی
طاعون یک بیماری عفونی است که انسان و سایر پستانداران را مبتلا میکند. عامل بیماری، باکتری Yersinia pestis است. انسانها معمولاً از طریق گزش کک آلودهی جوندگان یا تماس با حیوانات آلوده، به این بیماری مبتلا میشوند. طاعون با استفاده از آنتیبیوتیک قابل درمان است، اما برای پیشگیری از بیماری شدید یا مرگ، درمان باید بهموقع انجام شود. طاعون بهدلیل مرگ میلیونها نفر در اروپا طی قرون وسطی، بدنام شده است. امروزه، طاعون بیماری نادری محسوب میشود، اما همچنان در نواحی روستایی غرب ایالات متحده و برخی مناطق آفریقا و آسیا بهصورت پراکنده وجود دارد.
علائم و نشانهها
طاعون بوبونیک
در این نوع، بیماران دچار تب، سردرد، لرز، ضعف و تورم دردناک یک یا چند غدد لنفاوی (که به آنها «بوبو» گفته میشود) میشوند. این فرم معمولاً در اثر گزش کک آلوده ایجاد شده و دوره نهفتگی آن بین ۲ تا ۸ روز است. باکتری در غده لنفاوی نزدیک محل ورود به بدن تکثیر میشود. در صورت عدم درمان با آنتیبیوتیک مناسب، باکتری میتواند به سایر بخشهای بدن گسترش یابد.
طاعون سپتیسمیک
علائم شامل تب، لرز، ضعف شدید، درد شکمی، شوک و احتمالاً خونریزی در پوست و سایر اندامها است. پوست و سایر بافتها، بهویژه در انگشتان، پنجهها و بینی ممکن است سیاه شده و از بین بروند. این فرم میتواند بهعنوان نخستین علامت طاعون ظاهر شود یا از طاعون بوبونیک درماننشده ناشی گردد. انتقال معمولاً از طریق گزش کک آلوده یا تماس با حیوان آلوده است. دوره نهفتگی این نوع دقیقاً مشخص نیست، اما احتمالاً در عرض چند روز از مواجهه اتفاق میافتد.
طاعون ریوی
بیماران دچار تب، سردرد، ضعف و بهسرعت دچار ذاتالریه همراه با تنگی نفس، درد قفسه سینه، سرفه و گاهی خلط خونی یا آبکی میشوند. این نوع طاعون زمانی ایجاد میشود که باکتری به ریههای فردی که دچار طاعون بوبونیک یا سپتیسمیک درماننشده است گسترش یابد، یا هنگامیکه فردی ذرات آلودهی منتشرشده از طریق سرفهی فرد یا حیوان مبتلا به طاعون ریوی را استنشاق کند. این نوع، شدیدترین فرم بیماری است و تنها نوعی است که میتواند از انسان به انسان منتقل شود. دوره نهفتگی آن ممکن است تنها یک روز باشد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
طاعون یک بیماری شدید و جدی است. در صورت بروز علائمی مشابه موارد ذکرشده، بلافاصله به پزشک مراجعه کنید. درمان سریع و بهموقع با داروی مناسب برای جلوگیری از عوارض یا مرگ بسیار حیاتی است.
راههای انتقال
باکتری طاعون میتواند از راههای زیر به انسان منتقل شود:
گزش کک
شایعترین راه انتقال، گزش کک آلوده است. در زمان همهگیری طاعون در جوندگان، مرگ بسیاری از آنها باعث میشود ککهای گرسنه به دنبال منابع خونی دیگر، از جمله انسانها یا حیوانات خانگی، باشند. انسانها و حیواناتی که به مناطقی با مرگومیر اخیر جوندگان وارد میشوند، در معرض خطر گزش هستند. گزش کک میتواند منجر به طاعون بوبونیک یا سپتیسمیک اولیه شود.
تماس با مایعات یا بافتهای آلوده
تماس با بافت یا مایعات بدن حیوان آلوده، میتواند موجب انتقال بیماری شود؛ برای مثال، شکارچیای که بدون دستکش در حال پوستکندن یک خرگوش آلوده باشد. این نوع تماس عمدتاً منجر به طاعون بوبونیک یا سپتیسمیک میشود.
ذرات تنفسی عفونی
افراد یا حیواناتی که دچار طاعون ریوی هستند، ممکن است ذرات حاوی باکتری را هنگام سرفه در هوا پخش کنند. استنشاق این ذرات میتواند باعث طاعون ریوی در فرد دیگر شود، اما معمولاً نیاز به تماس مستقیم و نزدیک دارد. این تنها مسیر انتقال انسان به انسان است. در ایالات متحده از سال ۱۹۲۴ انتقال انسانبهانسان گزارش نشده، اما موارد نادری از انتقال طاعون ریوی از گربههای بیمار به انسانها (از جمله دامپزشکان) ثبت شده است. گربهها بهطور ویژه به طاعون حساس هستند و ممکن است با خوردن جوندگان آلوده، مبتلا شوند.
بومشناسی بیماری (اکولوژی)
باکتری Y. pestis چرخهی زندگی خود را در یک زنجیره میان جوندگان و ککهایشان حفظ میکند. طاعون عمدتاً در مناطق روستایی یا نیمهروستایی غرب ایالات متحده مشاهده میشود، بهویژه در نواحی جنگلی خشک و مرتفع که جوندگان زیادی در آن زیست میکنند. گونههای مختلفی مانند سنجاب صخرهای، موشخرما، سگهای دشتی، موشهای صحرایی، ولها و خرگوشها میتوانند درگیر بیماری شوند. گوشتخواران وحشی نیز ممکن است با خوردن حیوانات آلوده، مبتلا شوند.
دانشمندان بر این باورند که باکتری در برخی جمعیتهای جونده با نرخ پایین گردش دارد، بدون اینکه منجر به مرگومیر گسترده شود. این حالت را «چرخه آندو-زوتیک» مینامند. گاهی، شیوعی میان گونههای دیگر جانوری رخ میدهد که به آن «اپیزوتیک» گفته میشود و خطر ابتلای انسان در این زمان بیشتر است.
در بخشهایی از کشورهای در حال توسعه، طاعون گاهی در مناطق شهری با جمعیت بالای موش صحرایی نیز مشاهده میشود. آخرین شیوع شهری طاعون مرتبط با موش در ایالات متحده، در لسآنجلس در سالهای ۱۹۲۴ تا ۱۹۲۵ رخ داد.
تشخیص
برای افرادی که بیمار هستند و در نواحی آندمیک طاعون (مانند غرب آمریکا) زندگی کردهاند یا به آنجا سفر داشتهاند، طاعون یکی از احتمالات تشخیصی است. بارزترین علامت طاعون بوبونیک، تورم و درد ناگهانی غدد لنفاوی (بوبو) است. وجود سابقه گزش کک یا بوبو میتواند پزشک را بهسوی تشخیص طاعون سوق دهد.
در موارد طاعون سپتیسمیک یا ریوی، ممکن است علائم واضحی که به طاعون اشاره کند، وجود نداشته باشد.
آزمایشگاه
تشخیص از طریق نمونهگیری از بیمار، بهویژه نمونه خون یا غده لنفاوی متورم، و ارسال برای آزمایشگاه انجام میشود. اگر احتمال طاعون بالا باشد، باید درمان آنتیبیوتیکی پیش از دریافت نتایج نهایی آغاز شود.
درمان
طاعون یک بیماری بسیار جدی اما قابل درمان است. هرچه بیمار زودتر به پزشک مراجعه کرده و درمان مناسب را دریافت کند، شانس بهبودی کامل بیشتر است.
افرادی که با بیماران مبتلا به طاعون ریوی در تماس نزدیک بودهاند، ممکن است نیاز به ارزیابی، مراقبت و دریافت درمان پیشگیرانه با آنتیبیوتیک داشته باشند.
در صورتی که در مناطق آندمیک طاعون زندگی میکنید یا اخیراً به آنجا سفر کردهاید و علائم طاعون را دارید، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید.
نکات پیشگیرانه
محیط زندگی، کار و تفریح خود را از حضور جوندگان پاک کنید؛ شامل حذف بوتهها، تودههای سنگ، ضایعات چوب و غذاهای در دسترس حیوانات.
هنگام دست زدن یا پوست کندن حیوانات مشکوک به آلودگی از دستکش استفاده کنید.
هنگام فعالیتهایی مانند کمپینگ یا کار در فضای باز، در صورت احتمال وجود کک، از مواد دافع حشرات حاوی DEET (برای پوست) یا پرمترین (برای لباس) استفاده کنید.
برای حیوانات خانگی از محصولات کنترلکننده کک استفاده کنید. حیوانات آزاد بیشتر در معرض تماس با حیوانات یا ککهای آلوده هستند.
اجازه ندهید سگها یا گربههای آزاد در مناطق آندمیک روی تخت شما بخوابند.
