در ایران، عفونتهای مرتبط با مسافرت یکی از مهمترین چالشهای بهداشتی محسوب میشوند، بهویژه در سفرهای بینالمللی، سفر به مناطق مرزی، زیارتی مانند حج و عتبات، و سفرهای داخلی به مناطق روستایی و گرمسیری.
این عفونتها از لحاظ نوع، شدت و نحوه انتقال متفاوتاند اما دارای ویژگیهای مشترکی هستند که بررسی آنها میتواند نقش مهمی در پیشگیری و درمان ایفا کند.
عفونتهای دستگاه تنفسی از شایعترین موارد در میان مسافران ایرانی هستند. افرادی که به عربستان برای مراسم حج یا عمره سفر میکنند، بهویژه در فصلهای شلوغ، بیشتر در معرض ابتلا به ویروسهایی مانند آدنوویروس، رینوویروس و آنفلوآنزا قرار دارند. همچنین عفونتهایی ناشی از باکتریهایی مانند هموفیلوس آنفلوآنزا، استرپتوکوک پنومونیه و کلامیدیا پنومونیه نیز در این سفرها مشاهده شدهاند. برای پیشگیری از این عفونتها، واکسیناسیون علیه آنفلوآنزا و پنوموکوک، استفاده از ماسک در اماکن شلوغ، رعایت بهداشت تنفسی و تهویه مناسب توصیه میشود. تشخیص این بیماریها معمولاً با توجه به علائم بالینی و در صورت لزوم با نمونهبرداری از ترشحات تنفسی و انجام تستهای PCR انجام میشود. درمان شامل استراحت، مصرف مایعات، داروهای ضدویروس مانند اوسلتامیویر در موارد آنفلوآنزا و در صورت وجود عفونت باکتریایی، مصرف آنتیبیوتیک مناسب است.
از دیگر بیماریهای مهم در مسافران ایرانی، عفونتهای تبدار مانند تب دنگی و چیکونگونیا هستند که بهویژه در مسافران بازگشته از کشورهای همسایه نظیر پاکستان، هند، عمان و برخی مناطق آفریقا دیده شدهاند. این بیماریها از طریق پشه منتقل میشوند و علائمی مانند تب بالا، سردرد، درد عضلات و مفاصل، و گاه راش پوستی دارند. تشخیص آنها معمولاً با PCR یا آزمایشهای سرولوژیک انجام میشود. برای پیشگیری، استفاده از پشهبند، لباسهای بلند، مواد دافع حشرات و اجتناب از حضور در مناطق پر پشه توصیه میشود. درمان این بیماریها عمدتاً حمایتی بوده و شامل تببر، مایعات و پایش دقیق علائم است.
تب کریمه-کنگو یکی از بیماریهای مهم با منشأ حیوانی است که در نواحی مرزی ایران از جمله استانهای سیستان و بلوچستان، کردستان، خوزستان و کرمانشاه بیشتر گزارش شدهاست. این بیماری از طریق تماس با دام آلوده یا گزش کنه منتقل میشود. علائم اولیه شامل تب، سردرد، درد عضلانی و در مراحل پیشرفته خونریزیهای داخلی است. تشخیص با استفاده از آزمایشهای PCR و الایزا انجام میشود. برای پیشگیری، استفاده از لباس مناسب، دستکش در هنگام تماس با دام، سمپاشی و نظارت دامپزشکی الزامی است. در موارد تشخیص زودهنگام، داروی ریبوناویر همراه با مراقبت حمایتی در بیمارستان تجویز میشود.
از دیگر بیماریهای مهمی که در مسافرتها دیده میشوند، تب کوکس یا Q fever است که بیشتر در دامداران، دامپزشکان و مسافران مناطق روستایی گزارش شدهاست. این بیماری توسط باکتری Coxiella burnetii منتقل میشود و از طریق تماس با ترشحات دام آلوده یا استنشاق ذرات آلوده در هوا انتشار مییابد. علائم شامل تب، تعریق، ضعف، و گاه درگیری مزمن قلبی یا کبدی است. برای پیشگیری، استفاده از تجهیزات حفاظتی در مواجهه با دام، پاستوریزهکردن شیر و اجتناب از تماس مستقیم با ترشحات دام توصیه میشود. تشخیص با سنجش آنتیبادی و PCR انجام میشود و درمان معمولاً با داکسیسایکلین و در موارد مزمن همراه با هیدروکسی کلروکین انجام میشود.
اسهال مسافرتی یکی از شایعترین اختلالات گوارشی در میان ایرانیانی است که به کشورهای آسیایی، آفریقایی یا حتی برخی نواحی داخلی سفر میکنند. علت اصلی آن آلودگی به باکتریهایی مانند اشریشیا کلی، شیگلا، سالمونلا، کامپیلوباکتر و نیز انگلهایی مانند ژیاردیا است. برای پیشگیری، نوشیدن آب بطریشده، اجتناب از یخ، مصرف غذاهای پخته و خودداری از خوردن میوههای نشسته و سبزیجات خام توصیه میشود. تشخیص معمولاً بر اساس علائم و در صورت نیاز با کشت مدفوع یا PCR انجام میشود. درمان شامل جایگزینی مایعات، مصرف داروهای ضداسهال و آنتیبیوتیکهای تکدورهای در موارد شدید است.
در میان مسافران، بهویژه آنهایی که به مناطق استوایی یا نیمهگرمسیری سفر میکنند، برخی بیماریهای سیستم عصبی مانند انسفالیت ژاپنی، مننژیت ویروسی یا بیماریهای نوروویروسی ناشی از ویروسهایی مانند تب غرب نیل یا حتی ویروس هرپس نیز دیده میشود. این بیماریها میتوانند تهدیدکننده زندگی باشند. علائم شامل سردرد شدید، اختلال هوشیاری، تشنج، یا تب طولکشنده است. تشخیص با بررسی مایع مغزی نخاعی و تصویربرداری مغزی انجام میشود. برای پیشگیری، برخی واکسنها مانند واکسن مننگوکوک یا انسفالیت ژاپنی در سفرهای خاص توصیه میشود. درمان اغلب حمایتی و نیازمند بستری در بیمارستان است.
بهطور کلی، خطر عفونت در سفر قابل پیشگیری و کنترل است.
کلید کاهش این خطر در سه مرحله است: پیش از سفر، در حین سفر، و پس از سفر. پیش از سفر باید با مراجعه به کلینیکهای بهداشتی، مشاوره دریافت کرده، واکسیناسیون لازم انجام شود و آموزشهای بهداشتی داده شود. در حین سفر رعایت بهداشت فردی، تغذیه سالم، استفاده از وسایل محافظتی در برابر حشرات و تهویه مناسب اهمیت دارد. پس از بازگشت نیز در صورت مشاهده هرگونه علامت غیرعادی مانند تب، اسهال، سرفه مداوم یا علائم عصبی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
آگاهیرسانی، آموزش، و آمادهسازی نظام سلامت در تشخیص سریع، پیگیری اپیدمیولوژیک، انجام واکسیناسیون هدفمند، و درمان مناسب، نقشی کلیدی در مدیریت این عفونتها ایفا میکند. مسافران باید این نکته را در نظر داشته باشند که حفظ سلامت، آگاهی و رعایت نکات بهداشتی، بهترین راه برای جلوگیری از ابتلا به بیماریهای عفونی در سفر است.
