هاری یک بیماری ویروسی قابل پیشگیری با واکسن و زئونوزی مشترک بین انسان و حیوانات است که سیستم عصبی مرکزی را تحت تأثیر قرار میدهد.
در حدود 99% موارد انسانی هاری سگ ها عامل انتقال ویروس هستند.
کودکان 5 تا 14 ساله اغلب قربانی این بیماری میشوند.
هاری پستانداران از جمله سگ ها، گربه ها، دام و حیات وحش را آلوده می کند.
این بیماری از طریق بزاق حیوان آلوده به انسان و حیوانات دیگر منتقل می شود که معمولاً از طریق گاز گرفتن، خراشیدن یا تماس مستقیم با مخاط مانند چشم ، دهان یا زخم های باز رخ میدهد.
پس از بروز علائم بالینی هاری تقریباً 100 درصد کشنده است.
هزینه جهانی هاری سالانه حدود 8.6 میلیارد دلار تخمین زده میشود که شامل مرگ و میر، از دست رفتن معیشت، هزینه های پزشکی و آسیب های روانی است.
هاری در تمام قاره ها به جز قطب جنوب وجود دارد.
سالانه حدود 59,000 نفر در سراسر جهان بر اثر هاری جان خود را از دست میدهند اما به دلیل کم گزارش شدن موارد تعداد مستند شده اغلب کمتر از تخمین واقعی است.
هاری یک بیماری گرمسیری نادیده گرفته شده (NTD) محسوب میشود و عمدتاً بر جمعیت های محروم تأثیر می گذارد.
اگرچه واکسن های مؤثر و ایمونوگلوبولین انسانی برای هاری وجود دارند اما اغلب برای افراد نیازمند غیر قابل دسترس یا گران هستند.
هاری ناشی از منابع غیر از سگ ها:
در آمریکا که هاری ناشی از سگ تا حد زیادی کنترل شده است.
خفاش های خون آشام، خفاش های تغذیه کننده از خون اکنون منبع اصلی انتقال هاری به انسان هستند.
همچنین هاری ناشی از خفاش یک تهدید نوظهور در استرالیا و برخی مناطق اروپای غربی است.
مرگ و میر ناشی از تماس با روباه ها، راکون ها، موش های خرمایی و دیگر پستانداران وحشی بسیار نادر است.
گاز گرفتن جوندگان هرگز به عنوان عامل انتقال هاری شناخته نشده است.
انتقال هاری از طریق استنشاق ویروس در هوا، مصرف گوشت یا شیر خام حیوان آلوده یا پیوند عضو بسیار نادر است.
انتقال هاری از انسان به انسان از طریق گاز گرفتن یا بزاق از نظر تئوری ممکن است اما تاکنون تأیید نشده است.
علائم هاری:
دوره نهفتگی هاری معمولاً بین 2 تا 3 ماه است.
اما بسته به محل ورود ویروس و میزان ویروس وارد شده به بدن میتواند از یک هفته تا یک سال متغیر باشد.
علائم اولیه شامل موارد زیر است:
- درد
- احساس گزگز
- سوزش یا سوزن سوزن شدن غیر معمول و بدون دلیل در محل زخم
هاری دو نوع دارد:
هاری خشمگین (Furious Rabies ):
که باعث بی قراری رفتارهای هیجانی، توهم، عدم هماهنگی حرکتی، هراس از آب (هیدروفوبیا) و هراس از جریان هوا (آئروفوبیا) میشود.
مرگ معمولاً طی چند روز و به دلیل ایست قلبی تنفسی رخ میدهد.
هاری فلجی (Paralytic Rabies):
که حدود 20% از موارد انسانی را شامل میشود این نوع روند آهسته تر و کمتر نمایانی نسبت به نوع خشمگین دارد.
در این حالت فلج عضلانی از محل زخم شروع شده و به تدریج پیشرفت میکند، بیمار وارد اغما شده و در نهایت فوت میکند.
به دلیل علائم کمتر مشخص این نوع هاری اغلب اشتباه تشخیص داده می شود که به کم گزارش شدن این بیماری کمک میکند
تشخیص هاری:
هیچ ابزار تشخیصی تأیید شده ای توسط سازمان بهداشت جهانی (WHO) برای شناسایی عفونت هاری قبل از شروع علائم بالینی وجود ندارد.
تشخیص بالینی بدون وجود سابقه تماس با حیوان هار یا نشانه های مشخصی مانند هیدروفوبیا و آئروفوبیا دشوار است.
پس از بروز علائم ، مرگ اجتناب ناپذیر است و توصیه میشود مراقبت های تسکینی و حمایتی به بیمار ارائه شود.
پیشگیری از هاری:
- واکسیناسیون سگ ها
- واکسیناسیون گسترده سگ ها از جمله توله سگ ها، مقرون به صرفه ترین راهکار برای جلوگیری از هاری در انسان است. زیرا از انتقال بیماری در منبع اصلی جلوگیری میکند.
- کشتن سگ های ولگرد روش مؤثری برای کنترل هاری نیست.
افزایش آگاهی عمومی:
آموزش عمومی درباره رفتار سگ ها، پیشگیری از گاز گرفتگی، اقداماتی که باید پس از گاز گرفتن یا خراشیدن انجام شود و مسئولیت پذیری در نگهداری حیوانات خانگی بخش های مهمی از برنامه های واکسیناسیون هاری هستند.
واکسیناسیون انسانی:
واکسن های مؤثری برای ایمن سازی انسان ها هم قبل و هم بعد از مواجهه در دسترس هستند.
تا سال 2024 ، تنها سه واکسن انسانی هاری توسط WHO تأیید شده اند:
- RABIVAX-S (شرکت Serum Institute of India )
- VaxiRab N (شرکت Zydus Lifesciences )
- VERORAB (شرکت Sanofi Pasteur )
پیشگیری قبل از مواجهه (PrEP) برای کارکنان آزمایشگاه های مرتبط با ویروس هاری، کارکنان کنترل بیماری های حیوانی و محافظان حیات وحش توصیه می شود. همچنین افرادی که به مناطق دارای شیوع بالای هاری سفر می کنند ممکن است نیاز به PrEP داشته باشند.
پیشگیری پس از مواجهه (PEP) درمان اضطراری پس از مواجهه با هاری است و از ورود ویروس به سیستم عصبی مرکزی جلوگیری میکند.
این درمان شامل:
- شستشوی کامل زخم با آب و صابون به مدت حداقل 15 دقیقه، بلافاصله پس از مواجهه
- دریافت دوره واکسن هاری
- تزریق ایمونوگلوبولین هاری یا آنتی بادی های مونوکلونال در محل زخم (در صورت لزوم )
